Cyubahiro James ni umworozi wa Cobaille mu karere ka Rubavu ubu ni ubworozi abenshi bazi nk’imbeba za kizungu, iyo witegereje uyu mugabo ubona ko ari ubworozi yashyizemo imbaraga dore ko ari nawe uhagarariye aborozi b’iri tungo mu Rwanda.
AMATEKA
Imbeba za kizungu ni imbeba zera zoroheje cyane, zizwi cyane mu bushakashatsi bwa siyansi no mu buvuzi. Zitwa “iza kizungu” kuko zazanywe bwa mbere n’Abanyaburayi mu bihugu byinshi byo muri Afurika, zirimo n’u Rwanda.
Aho zatangiriye
Imbeba zera z’ubu zifite inkomoko ku mbeba zo mu gasozi zo mu Burayi no muri Aziya, ariko zaje gutoranywa no kororanywa mu byumba by’ubushakashatsi guhera mu kinyejana cya 19. Abashakashatsi bahisemo imbeba zituje, zororoka vuba, kandi zifite umubiri woroshye kwigaho.
Impamvu zabaye ingenzi
Izi mbeba zabaye igikoresho cy’ingenzi kubera ko:
- Zororoka vuba kandi mu gihe gito
- Imiterere yazo ihamye ituma ibisubizo by’ubushakashatsi byizerwa
- Zifite uturemangingo n’imikorere y’umubiri ihuje n’iy’abantu ku kigero runaka
Ni zo zifashishijwe mu:
- Gukora no gupima imiti mishya
- Kwiga indwara nka diabete, kanseri, indwara z’imitima
- Ubushakashatsi ku bwoko bw’uturemangingo (genes)
Kwinjira muri Afurika no mu Rwanda
Mu gihe cy’ubukoloni n’imyaka yakurikiyeho, imbeba za kizungu zazanywe muri Afurika binyuze mu:
- Amashuri makuru
- Laboratwari za leta
- Ibitaro n’ibigo by’ubushakashatsi
Mu Rwanda, zikoreshwa cyane mu masomo ya siyansi, ubushakashatsi bwa kaminuza, no mu bigo by’ubuvuzi.
Uko zitandukanye n’imbeba zisanzwe
- Imbeba za kizungu: zera, zitwahe, zituje
- Imbeba zo mu ngo cyangwa mu gasozi: zifite amabara atandukanye, zifite amayeri menshi yo kwirwanaho mu gihe izingizi zo zitabwaho n’abantu.
Iri tungo rifite amateka yihariye kuko ryitwa amazina agiye atandukanye, kuko hari nkaho usanga baryita Cavvy,Cobaille, sumbirigi abandi bakaryita imbeza za kizungu. Ni itungo ryamenyekanye mu Rwanda nkuko bigarukwaho naba borozi hagati ya 1975-1978 banavuga ko ahavuye izina sumbirigi ngo ni uko muri iyo myaka hari hari ikibazo cya bwaki ndetse no kugwingira kw’abana zikazanwa n’ababirigi mu rwego rwo gufasha abantu gukira bwaki ndetse no kugwingira ngo bigabanyuke.
AHAVUYE IGITEKEREZO CY’UBU BWOROZI KURI JAMES
Igitekerezo nyamukuru cyari ugushaka amafaranga kuko ni itungo ryororoka kandi mu gihe byaba bikozwe na buri umwe uzifite akazorora kinyamwuga nawe ubwo bworozi bumuha amafaranga kuko ntibusaba ibishoro by’ikirenga.
